خواندنی‌ها

زندگی خوش و پایدار وقتی یک همسر اوتیستیک است.

نوشته کَسی هاسچیلدت. ترجمه از دکتر محمد کیانی، مرکز تهران اتیسم

یک باور رایج وجود دارد که افراد اوتیستیک نمی‌توانند روابط عاشقانه معنادار داشته باشند. حتی یک برنامه تلویزیونی پخش می‌شود که به رابطه‌ی عاشقانه افراد اوتیستیک با دیگر افراد اوتیستیک اختصاص دارد. اگرچه این برنامه تمرکز بر تاثیر اوتیسم بر مهارت‌های اجتماعی دارد، اما به نظر من بیشتر باعث تداوم کلیشه‌ها می‌شود تا سرگرمی مخاطبان.

با این حال، من به عنوان یک زن دارای اتیسم زندگی خودم را اثباتی می‌دانم که افراد دارای اوتیسم توانایی عشق و ازدواج دارند. حتی با شوهری غیر اوتیستیک.

در واقع، تشخیص اوتیسم من پس از ازدواجم اتفاق افتاد. پیش از آن، تشخیص اضطراب داشتم و بیشتر دشواری‌ها و ویژگی‌های شخصی‌ام را به آن نسبت می‌دادم. اما شوهرم کمک کرد تا متوجه شوم که احتمالا اوتیستیک هستم. پسرمان تازه تشخیص اوتیسم گرفته بود و ما درباره آن تحقیق می‌کردیم. خودم را در بسیاری از مطالب می‌دیدم. اما همسرم مستقیما پرسید: «می‌دانی اوتیستیک هستی؟» و من پاسخ دادم: «خوش‌ شانس هستی که دیروز این را فهمیدم، وگرنه الآن احتمالا ناراحت می‌شدم.» حقیقت این است که احساس دیده‌شدن، دوست‌داشته‌شدن و حمایت شدن توسط او داشتم.

اوتیسم من تقریبا هر جنبه‌ای از رابطه‌مان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. اما آگاهی و درک متقابل از تفاوت‌هایمان به ما کمک می‌کند نیازها و انتظارات یکدیگر را مدیریت کنیم. آیا همیشه آسان است؟ نه، اما کدام رابطه آسان است؟

واقعیت‌های رایج در رابطه عاطفی با فردی که دارای اوتیسم است

برای اینکه ایده بهتری از رابطه ما داشته باشید، از همسرم کمک خواستم تا درباره برخی واقعیت‌های رایج در رابطه با فرد اوتیستیک صحبت کند. در ادامه دیدگاه هر دوی ما را می‌بینید. ما متخصص نیستیم، اما با به اشتراک گذاشتن زندگی و راه‌هایی که همه چیز را مدیریت می‌کنیم، امیدواریم نشان دهیم روابط عاشقانه برای افراد اوتیستیک ممکن است.

استیمینگ (حرکات تکراری خودانگیخته)

دیدگاه من:

با توجه به اینکه اوتیسمم دیر تشخیص داده شد، بیشتر استیم‌هایم کوچک و برای دیگران غیرقابل توجه هستند. اما کسی که تمام روز کنارم باشد، احتمالا آن‌ها را می‌بیند. یکی از استیم‌های مورد علاقه‌ام که «خُرد کردن» انگشتان پا نامیده‌ام است؛ خم کردن انگشتان روی چیزی محکم و تق تق کردن مفاصل. در ابتدای رابطه، دوست داشتم این کار را روی پاهای همسرم هنگام در آغوش گرفتن انجام دهم.

دیدگاه همسرم:

این کار را دوست نداشتم. اما توانستم توضیح دهم: «می‌دانم این برایت مهم است، اما برای من ناراحت‌کننده است. می‌توانی روی پوست من انجام ندهی؟» بنابراین او هنوز می‌تواند انجام دهد، اما من به عنوان تخته خارش او نیستم. فراتر از آن، دقت و وسواس او در کارها بسیار دوست‌داشتنی است، حتی اگر کمی طول بکشد تا از خانه خارج شویم. درست است که متفاوت است و جهان معمولی ممکن است آن را آزاردهنده بداند، اما به من صدمه‌ای نمی‌زند و نکردن آن برای او سخت است، که روی من هم تاثیر می‌گذارد.

بیزاری از برخی غذاها و بافت‌ها

دیدگاه من:

من همیشه خودم را «خوردن با توجه به بافت» می‌دانم. بافت‌های خاصی در غذا وجود دارد که با هر تلاشی نتوانم بخورم، حتی اگر مزه آن خوب باشد. همسرم از ابتدا درک می‌کرد. اگر غذایی جدید باشد و بخواهم امتحان کنم، او ابتدا یک لقمه می‌گیرد و به من می‌گوید می‌توانم بخورم یا نه. اگر نتوانم بخورم، او به من کمک می‌کند غذای جدید سفارش دهم.

دیدگاه همسرم:

بعد از هشت سال با هم بودن، می‌توانم لقمه‌ای از غذا بردارم و بدانم آیا او می‌تواند بخورد یا نه. این واقعا مفید بوده است. خوشبختانه من هم اهل امتحان کردن غذاهای جدید هستم. بهترین قسمت؟ اگر او دوست نداشته باشد، دو وعده غذا برای من است!

دوری از تماس فیزیکی

دیدگاه من:

بعد از مرحله عشق اولیه، نسبت به تماس فیزیکی حساس شدم. داشتن دو کودک که تمام روز مرا لمس می‌کنند، این حساسیت را تشدید کرده است. این موضوع نیاز به تطبیق زیادی برای همسرم داشت. ما با تقویت دیگر جنبه‌های رابطه، مانند وقت باکیفیت با هم، آن را مدیریت می‌کنیم. هر شب یک تا دو ساعت پس از خواب کودکان وقت داریم تا با هم بازی کنیم یا برنامه تلویزیونی ببینیم بدون اینکه تماس فیزیکی داشته باشیم.

دیدگاه همسرم:

این سخت‌ترین بخش برای من بود. لمس یکی از زبان‌های عشق اصلی من است و نتوانستن برای لمس بیشتر همسرم سخت است. با این حال، او همیشه چنین بود، حتی قبل از تشخیص رسمی اوتیسم. او سریع از تماس خسته می‌شود و با دیدن تعاملات فیزیکی مداوم با کودکانمان، بیشتر درک می‌کنم. وقتی او بتواند تماس فیزیکی بیشتری داشته باشد، برای من بسیار ارزشمندتر می‌شود.

علاقه‌های وسواسی (Hyperfixations)

دیدگاه من:

چند ماه اول رابطه، همسرم متوجه شد که اگر چیزی را دوست داشته باشم، تا حد وسواس دوست دارم. او ممکن است به همان اندازه لذت نبرد، اما همیشه تلاش می‌کند همراه من باشد چون می‌داند من در این فعالیت‌ها واقعی هستم. مثلا بازی اتاق فرار که علاقه شدید من است و فعالیت محبوب شب‌های قرار ما شده است. او آن را به اندازه من دوست ندارد، اما به خاطر شادی من همراهی می‌کند.

دیدگاه همسرم:

قرار بود فقط یک اتاق فرار باشد… در تعطیلات تولد من. اما بقیه تعطیلات به اتاق‌های فرار گذشت. ابتدا کمی خسته‌کننده بود، اما اکنون به «کار مشترک ما» تبدیل شده است. حتی او را تشویق کرده‌ام بدون من به اتاق فرار نرود چون واقعا از بودن با او لذت می‌برم.

سازش و پذیرش

دیدگاه من:

به نظر من باید با صداقت به شریک زندگی خود کمک کنیم تفاوت‌هایمان را درک کند. من تقریبا حتی با همسرم ملاقات نمی‌کردم اگر در ابتدا صادق نبودم. صداقت حتی وقتی سخت است، پایه موفقیت رابطه است. اگر اوتیسمم را آن زمان می‌دانستم، احتمالا قبل از اولین قرار افشا می‌کردم.

دیدگاه همسرم:

می‌خواهم فیلم‌ها یا بازی‌های بیشتری با هم انجام دهیم، اما واقعیت این است که داشتن دو کودک، یکی از آن‌ها اوتیسم متوسط تا شدید دارد، زمان و هزینه پیدا کردن پرستار را محدود می‌کند. همسرم از تفاوت‌های خود آگاه است و سعی می‌کند برای من کارهایی انجام دهد یا فعالیت‌هایی پیشنهاد دهد که می‌داند از آن لذت می‌برم. او همچنین مرا تشویق می‌کند با دوستانم وقت بگذرانم و من همین کار را برای او انجام می‌دهم.

تصویری از خانم کَسی هاسچیلدت (نوسنده مقاله) و همسرش. خانم هاسچیلدت که خود دارای اتیسم است، مادر یک پسر کوچک اوتیستیک به نام پرسیوال و مدافع کودکان دارای اتیسم است. او زمان خود را به راهنمایی والدین کودکان اوتیستیک در ماه‌های دشوار پس از تشخیص اختصاص می‌دهد. همچنین تلاش می‌کند منفی‌بافی‌های مرتبط با درمان ABA را کاهش دهد.

نویسنده: دکتر محمد کیانی

کودکان دارای اوتیسم ممکن است تجربه متفاوتی از صدا، نور، تماس بدنی و سایر محرک‌های محیطی داشته باشند. این تفاوت‌ها گاهی منجر به اضطراب، پرخاش، کناره‌گیری یا رفتارهای جبرانی می‌شود. ایجاد محیطی سازگار و منعطف در خانه باعث آرامش، افزایش تمرکز و بهبود مهارت‌های روزمره می‌شود. با تهران اتیسم همراه باشید تا برای ایجاد محیط سازگار و منعطف برای کودکان دارای اوتیسم در خانه راهکارهایی را مرور کنیم.

نورودایورسیتی: پذیرش تفاوت‌ها در سبک زندگی

زمانی که نگاه ما بر این باشد که همه کودکان باید دقیقا طبق استانداردهای ثابت و محیطی که ما تعریف می‌کنیم زندگی کنند، ناخواسته فشار زیادی به کودک دارای اوتیسم وارد می‌شود. اما رویکرد نورودایورسیتی به ما یادآوری می‌کند که سبک پردازش مغزی هر فرد منحصربه‌فرد و ارزشمند است. بنابراین به‌ جای آنکه از کودک بخواهیم خود را با محیطی هماهنگ کند که برای او دشوار و اضطراب‌زا است، می‌توانیم محیط زندگی را مطابق نیازها و عملکرد عصبی او سازگار کنیم، به‌گونه‌ای که بتواند آرام‌تر بیاموزد، راحت‌تر ارتباط بگیرد و فرصت بیشتری برای شکوفایی توانایی‌هایش داشته باشد.

اهداف ایجاد محیط سازگار در خانه برای کودکان اوتیسم

ایجاد یک محیط سازگار و انعطاف‌پذیر در خانه، به کودک دارای اوتیسم کمک می‌کند تا با شرایط روزمره خود بهتر کنار بیاید و احساس امنیت بیشتری داشته باشد. وقتی فضای زندگی کودک با نیازهای حسی و هیجانی او هماهنگ باشد، فرصت برای یادگیری، رشد مهارت‌های ارتباطی و خودتنظیمی بیشتر می‌شود. این محیط حمایتی نه‌تنها موجب بهبود کیفیت زندگی کودک و خانواده می‌شود، بلکه نقش مهمی در پیشبرد اثربخشی درمان‌های تخصصی و حضور موفق او در جمع‌های اجتماعی دارد.

اهداف اصلی شامل:

• کاهش تنش‌های حسی و هیجانی
• بهبود تمرکز و یادگیری
• افزایش استقلال در فعالیت‌های روزانه
• کاهش رفتارهای چالشی و فروپاشی‌های حسی (Meltdown)
• تقویت آمادگی کودک برای موفقیت در کاردرمانی و مدرسه

اصول کلیدی در طراحی محیط سازگار

۱. ساختاردهی محیط و ایجاد پیش‌بینی‌پذیری

ساختار و نظم محیط، به کودک کمک می‌کند فعالیت‌ها را بهتر درک کرده و احساس کنترل بیشتری داشته باشد.

روش‌های پیشنهادی:

• تعریف فضاهای مشخص برای بازی، آموزش، غذا و خواب
• استفاده از برچسب‌های تصویری روی وسایل
• برنامه روزانه بصری برای راهنمایی فعالیت‌ها

این رویکرد، سردرگمی را کاهش داده و مشارکت کودک در وظایف روزانه افزایش می‌یابد.

۲. تنظیم حسی محیط بر اساس نیازهای فردی

کودکان دارای اوتیسم ممکن است نسبت به نور، صدا، لمس یا حرکت حساسیت بیش‌ازحد یا کمتر از حد معمول داشته باشند. هدف در خانه نه حذف محرک‌ها و نه تحمیل بیش از حد آن‌هاست؛ بلکه تنظیم تدریجی و قابل‌کنترل شرایط است.

• اگر کودک حساسیت به نور یا نورهای زننده دارد، راهکار نورهای قابل‌تنظیم، پرهیز از چشمک‌زن‌ها
• اگر کودک حساسیت به صدا کاهش پژواک و صداهای بلند دارد، راهکار استفاده از هدفون در موقعیت‌های خاص
• اگر کودک نیاز بالا به تحریک حرکتی دارد، راهکار استفاده از تاب خانگی، توپ ورزشی، صندلی گهواره‌ای
• اگر کودک حساسیت‌های لمسی دارد، راهکار لباس‌های بدون برچسب، انتخاب بافت‌های قابل‌تحم

به یاد داشته باشید که مربی ABA یا کاردرمانگر ممکن است تمرین‌هایی را برای کار در خانه به شما بدهد که با کودک انجام دهید. در محیط کلینیک معمولا هدف افزایش کنترل‌شده محرک‌ها برای ارتقای تحمل است ولی در خانه هدف بیشتر ایجاد شرایط پایدار برای تنظیم و آرامش است.

۳. ایجاد فضای آرامش (Safe Zone)

فضای آرامش یا Safe Zone بخشی از خانه است که به‌ طور اختصاصی برای زمانی طراحی می‌شود که کودک دارای اوتیسم نیاز به استراحت حسی، قطع محرک‌ها و بازیابی آرامش دارد. این فضا به کودک پیام می‌دهد که «اینجا جایی است که می‌توانی بدون قضاوت یا فشار، خودت باشی». انتخاب این محیط می‌تواند یک گوشه دنج از اتاق، یک چادر بازی یا حتی یک صندلی راحت باشد. مهم این است که نور، صدا و اشیا در آن کنترل‌شده و دلپذیر باشند. استفاده از وسایلی مانند پتوهای سنگین، اسباب‌بازی‌های حسی، هدفون‌های کاهنده صدا و علایق خاص کودک می‌تواند به او کمک کند تا در زمان تنش‌های حسی یا هیجانی، سریع‌تر به حالت تعادل برگردد و از بروز فروپاشی‌های حسی (Meltdown) پیشگیری شود.

۴. انعطاف‌پذیری و تغییرات تدریجی

تغییر ناگهانی در چیدمان یا قوانین محیط می‌تواند باعث مقاومت و اضطراب شود. پس:

• تغییرات را مرحله‌ای انجام دهید.
• کودک را در تصمیم‌گیری و طراحی فضا شریک کنید.

این کار اعتمادبه‌نفس و آمادگی برای محیط‌های جدید را افزایش می‌دهد.

۵. استفاده از ابزارهای کمک‌کننده برای مدیریت بهتر محیط

ابزارهای بصری و سازمان‌دهنده‌ها نقش مهمی در افزایش درک و کاهش آشفتگی ذهنی کودک دارند از آن‌ها کمک بگیرید. شما می‌توانید از تایمرهای دیداری برای مدیریت زمان استفاده کنید. با جدول تصویری، قوانین و وظایف را با کودک تمرین کنید و از جعبه‌ها و سبدها برای نظم‌دهی محیط استفاده کنید.

سخن پایانی

پذیرفتن تنوع عصبی و ایجاد یک محیط سازگار در خانه، یعنی باور داشته باشیم که کودک ما توانایی‌های بزرگی دارد؛ فقط باید در شرایطی قرار بگیرد که دیده شود، شنیده شود و بتواند خودش باشد. این مسیر شاید گاهی نیازمند تغییراتی کوچک اما هوشمندانه باشد، اما نتیجه آن زندگی آرام‌تر، ارتباطات بهتر و رشد توانمندی‌هایی است که آینده کودک را می‌سازند. ما در تهران اتیسم در کنار خانواده‌ها هستیم تا این تغییرات را هدفمند و علمی پیش ببریم. زیرا هر کودک شایسته محیطی است که در آن بدرخشد، نه اینکه برای بقا بجنگد.

خدمات مرکز تهران اتیسم

مرکز تهران اتیسم با همکاری متخصصین حوزه‌های مختلف نورودایورسیتی خدمات زیر را در زمینه ایجاد محیط سازگار و منعطف برای کودکان دارای اوتیسم در خانه ارائه می‌دهد:

• ارزیابی محیط خانه و ارائه راهکارهای تخصصی
• طراحی برنامه تنظیم حسی متناسب با نیازهای کودک
• آموزش والدین در جهت بهبود تعامل و استقلال کودک
• همراهی مستمر با خانواده در مسیر رشد و درمان

اختلال طیف اوتیسم (ASD) می‌تواند برای کودک و والدین چالشهای زیادی به همراه داشته باشد. مشکلات در ارتباط اجتماعی، رفتارهای تکراری، اضطراب و… اما تحقیقات نشان می‌دهد که فعالیت‌های گروهی بازی، ورزش و موسیقی و رقص می‌تواند به رشد مهارت‌های حرکتی، اجتماعی و هیجانی این کودکان کمک کند. حضور فعال مادر در این فعالیت‌ها، علاوه بر کمکهای فراوانی که به کودک می‌کند، باعث آرامش، شادی بهبود روحیه و افزایش اعتماد به نفس مادر نیز می‌شود. با تهران اتیسم همراه باشید تا برخی از مزیت‌های کلاس‌های گروهی مادر و کودک اوتیسم که با بازی، موسیقی، ورزش و رقص همراه است را مرور کنیم.

 چرا کلاس‌های گروهی مادر و کودک اوتیسم با بازی، موسیقی، ورزش و رقص مهم است؟

فعالیتهای جسمانی ساده مانند دویدن، پرش، رقص و بازی‌های گروهی باعث تقویت مهارت‌های حرکتی و هماهنگی بدن کودک می‌شود. این فعالیت‌ها به کودک کمک می‌کند تا کنترل بهتری روی حرکت‌های خود داشته باشد و فعالیت‌های روزمره را با اعتماد به نفس بیشتری انجام دهد. بازی و ورزش همچنین فرصتی برای تجربه کردن محیط‌های جدید و یادگیری مهارت‌های حرکتی پیچیده‌تر فراهم می‌کند و به رشد جسمانی کودک کمک می‌کند.

علاوه بر جنبه‌های جسمانی، بازی و ورزش تاثیر بسیار مهمی بر توانایی‌های اجتماعی و هیجانی کودک دارد. شرکت در بازی‌های گروهی باعث می‌شود کودک مهارت‌های اجتماعی مانند همکاری، صبر، رعایت نوبت و تعامل با دیگران را تمرین کند. همچنین فعالیت‌های شاد و هیجانی می‌تواند اضطراب کودک را کاهش دهد، رفتارهای تکراری را کمتر کند و اعتماد به نفس او را افزایش دهد. 

مطالعات متعدد نشان داده‌است که ترکیب ورزش، بازی و موسیقی باعث:

• تقویت مهارت‌های حرکتی و هماهنگی بدن کودک
  فعالیت‌های بدنی مثل دویدن، پرش و رقص به کودک کمک می‌کند تا کنترل بهتری روی حرکت‌های خود پیدا کند و هماهنگی دست و پا و تعادلش تقویت شود.
• افزایش تعامل اجتماعی و کاهش رفتارهای تکراری
  بازی‌های گروهی و فعالیت‌های مشترک باعث می‌شود کودک مهارت‌های اجتماعی مانند همکاری، نوبت گرفتن و تعامل با دیگران را یاد بگیرد و رفتارهای تکراری یا اضطراب‌آور او کاهش یابد.
• بهبود خلق و خوی و کاهش اضطراب کودک
  فعالیت‌های شاد و همراه با موسیقی باعث ترشح هورمون‌های شادی‌آور مانند دوپامین و اندورفین می‌شود، که موجب آرامش، انگیزه و حس مثبت در کودک می‌گردد.

مزیت حضور مادر کلاس مادر و کودک اوتیسم

نام این کلاس‌ها «کلاس مادر و کودک اوتیسم» است، زیرا حضور مادر در این جلسات به همان اندازه حضور کودک اهمیت و ضرورت دارد. به همین دلیل، این کلاس‌ها صرفا یک دوره بازی و ورزش برای کودک نیستند، بلکه فضایی مشترک برای رشد، یادگیری و ارتباط نزدیک مادر و کودک فراهم می‌کنند.

حضور فعال مادر در فعالیت‌های بازی، ورزش و موسیقی و رقص باعث می‌شود پیوند عاطفی بین مادر و کودک قوی‌تر شود. وقتی مادر با کودک می‌خندد، می‌رقصد و همراه او بازی می‌کند، کودک احساس امنیت و آرامش بیشتری پیدا می‌کند. این تجربه‌های مشترک باعث می‌شود کودک اعتماد به نفس بالاتری در تعامل با مادر و دیگران پیدا کند و لحظات شادی‌آوری را در کنار مادر تجربه کند که در رشد عاطفی و اجتماعی او تاثیر مثبت دارد.

کلاس‌های مادر و کودک علاوه بر فوایدی که برای کودک دارد، برای خود مادر هم بسیار مفید است. مادر می‌تواند از فشارها و استرس‌های روزمره فاصله بگیرد، لحظاتی شاد و آرام را تجربه کند و حس موفقیت و رضایت از نقش والدگری خود را افزایش دهد. فعالیت‌های ورزشی و رقصی پرتحرک باعث افزایش جریان خون، تقویت عضلات و بهبود سلامت قلبی-عروقی می‌شود و همچنین سطح هورمون‌های شادی‌آور مانند دوپامین و اندورفین را افزایش می‌دهد، که موجب احساس انرژی، خوشحالی و کاهش اضطراب می‌گردد. دیدن شادی و پیشرفت کودک باعث ایجاد انگیزه و انرژی مثبت بیشتر در مادر می‌شود و تجربه‌ای مشترک، فعال و خوشایند را برای هر دو فراهم می‌کند.

مزیت گروهی بودن کلاس‌های مادر و کودک اوتیسم

شرکت در کلاس‌های گروهی نه تنها باعث سرگرمی و نشاط کودک می‌شود، بلکه مهارت‌های اجتماعی او را هم تقویت می‌کند. دیدن و تعامل با دیگر کودکان و مادران باعث یادگیری رفتارهای اجتماعی، صبر و همکاری می‌شود و کودک فرصت پیدا می‌کند تجربه‌های جدید و مثبت را در کنار همسالان و بزرگسالان در محیطی امن تجربه کند. برای مادران هم حضور در جمع، ایجاد حس حمایت و انگیزه می‌کند و باعث می‌شود از تجربه‌های دیگر والدین بیاموزند و احساس تنهایی کمتری داشته باشند.

نقش موسیقی و شادی در رشد کودک اوتیسم

موسیقی و ریتمهای شاد انگیزه کودک برای حرکت، بازی و تجربه فعالیتهای جدید را افزایش می‌دهد. شنیدن صداها و آهنگهای ریتمیک باعث تحریک مغز کودک می‌شود و مهارتهای حرکتی، هماهنگی دست و پا و توانایی‌های شناختی او را تقویت می‌کند.

فعالیت‌های همراه با موسیقی، حتی فعالیت‌هایی ساده مانند تکان دادن دست‌ها یا رقصیدن، می‌تواند به تمرکز، تنظیم هیجان و خلق و خوی مثبت کودک کمک کند و به او احساس لذت و موفقیت بدهد.

وقتی مادر و کودک با هم می‌رقصند، بازی می‌کنند و به ریتم موسیقی واکنش نشان می‌دهند، این شادی و انرژی مثبت نه تنها تجربه لحظاتی شاد را برای هر دو فراهم می‌کند، بلکه رابطه عاطفی آنها را نیز تقویت می‌کند. تعامل مشترک در قالب موسیقی و حرکت باعث ایجاد حس همکاری، ارتباط غیرکلامی و همدلی می‌شود و کودک یاد می‌گیرد که از طریق شادی و بازی با مادرش تعامل کند. این تجربه‌ها نقش مهمی در تقویت پیوند عاطفی و ایجاد خاطرات مثبت مشترک دارند و تاثیر بلندمدتی بر رشد هیجانی و اجتماعی کودک می‌گذارند.

بهترین کلاس‌های گروهی مادر و کودک اوتیسم را در مرکز تهران اتیسم تجربه خواهید کرد

مرکز تهران اتیسم سال‌هاست که با ارائه کلاس‌های گروهی مادر و کودک اوتیسم، فضایی امن، علمی و شاد برای رشد جسمی، اجتماعی و هیجانی کودکان فراهم کرده است. این کلاس‌ها در محیطی جذاب و انگیزه‌بخش برگزار می‌شود و به گونه‌ای طراحی شده‌است که کودک بتواند با آزادی حرکت، بازی و موسیقی، تجربه‌های لذت‌بخش و رشد‌ دهنده‌ای را همراه با مادر خود داشته باشد.

مربی کلاس‌های مادر و کودک مرکز تهران اتیسم یک متخصص ورزشی و مربی فدراسیون است و همزمان مربی ABA نیز می‌باشد. او تجربه‌ی کاملی در زمینه آموزش فعالیت‌های ورزشی به کودکان دارای اوتیسم دارد. بنابراین هر بازی، حرکت و فعالیتی که انجام می‌شود، با در نظر گرفتن نیازهای خاص کودک و اهداف رشد حرکتی، اجتماعی و هیجانی طراحی شده است.

شرکت در این کلاس‌ها باعث می‌شود کودک شما مهارت‌ها و اعتماد به نفس بیشتری پیدا کند و مادر بتواند از لحظات شادی، تعامل و ارتباط مثبت با فرزند خود لذت ببرد.

اگر تمایل به آشنایی با کلاس‌های مادر و کودک مرکز تهران اتیسم دارید برای کسب اطلاعات بیشتر و ثبت‌نام به این صفحه مراجعه کنید.

منابعی که برای نگارش این مقاله استفاده شد:

Analyzing the influence of physical exercise interventions on social skills in children with autism spectrum disorder: insights from meta-analysis – link

A Systematic Review of Scientific Studies on the Effects of Music in People with or at Risk for Autism Spectrum Disorder – link

The Impact of a Music- and Movement-Based Intervention on Motor Competence, Social Engagement, and Behavior in Children with Autism Spectrum Disorder – link

نویسنده: رسول رحمتی

خواب نقش اساسی در رشد ذهنی، جسمی و رفتاری همه کودکان دارد، اما در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم، مشکلات خواب بسیار شایع‌تر و پیچیده‌تر هستند. این اختلالات نه‌تنها بر سلامت و عملکرد کودک تاثیر می‌گذارد، بلکه موجب افزایش فشار ذهنی و جسمی بر خانواده‌ها نیز می‌شود. راهنمای حاضر به زبان ساده اما علمی، شما را با انواع مشکلات خواب، دلایل آن و راهکارهای کاربردی برای بهبود وضعیت خواب فرزندتان آشنا می‌کند. با تهران اتیسم همراه باشید.

مشکلات رایج خواب در کودکان اتیسم

بیشتر کودکان دارای اوتیسم دست‌ کم با یکی از اشکال اختلال خواب رو به‌ رو هستند. از شایع‌ترین مشکلات می‌توان به مواردی مانند دیر به خواب رفتن، بیدارشدن‌های مکرر در شب، مشکل در بخواب رفتن پس از بیداری، خواب سبک و ناآرام، اضطراب‌های شبانه و نداشتن الگوی خواب منظم اشاره کرد. این مشکلات ممکن است باعث خستگی مزمن، تحریک‌پذیری، افزایش رفتارهای ناسازگار و کاهش تمرکز در کودک شوند. همچنین خانواده‌ها نیز به دلیل خواب ناکافی، دچار فرسودگی و اضطراب بیشتر خواهند شد.

چرا خواب در اوتیسم دچار مسئله می‌شود؟

دلایل اختلال خواب در کودکان مبتلا به اوتیسم چندگانه‌ است. نخست، عوامل زیستی از جمله اختلال در ترشح ملاتونین، هورمون تنظیم‌کننده خواب، نقش مهمی دارند. مطالعات نشان داده‌اند که ریتم شبانه‌روزی در بسیاری از این کودکان دچار ناهماهنگی است. دوم، بسیاری از آن‌ها دچار مشکلات حسی‌اند؛ مثلا حتی نور کم، صداهای معمولی یا حتی بافت لباس خواب می‌تواند برای آن‌ها تحریک‌کننده باشد. سوم، اضطراب، افکار تکراری و نیاز به حفظ روتین‌های خاص باعث دشواری در آرام شدن ذهن قبل از خواب می‌شود. چهارم، عواملی مانند نور زیاد اتاق، سر و صدای محیط و مصرف کافئین یا قند قبل از خواب هم در این مشکلات دخیل‌اند.

تغییر فصل و تاثیر آن بر خواب کودکان اوتیسم

تغییر فصل‌ها، به‌ویژه از تابستان به پاییز یا زمستان، می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر خواب کودکان اوتیستیک داشته باشد. این تغییرات گاهی ناشی از کاهش نور طبیعی، سرد شدن هوا، افزایش ساعات تاریکی یا تغییر در فعالیت‌های روزانه هستند. کاهش میزان نور روز باعث کاهش ترشح ملاتونین در زمان مناسب شده و ممکن است زمان به خواب رفتن را به تاخیر بیندازد. برخی کودکان نیز ممکن است با کوتاه‌تر شدن روزها دچار مسئله در تشخیص زمان خواب شوند. والدین باید در این دوران با ملایمت و به‌تدریج برنامه خواب را تنظیم کرده و از ابزارهایی مانند چراغ خواب با نور تدریجی یا تنظیم روتین ثابت‌تر استفاده کنند. همچنین بهتر است لباس خواب متناسب با تغییر دما انتخاب شود تا کودک احساس راحتی بیشتری داشته باشد.

چگونه می‌توان خواب کودک اوتیسم را بهبود داد؟

خوشبختانه، با شناخت دقیق‌تر دلایل و ایجاد تغییراتی ساده اما موثر، بسیاری از مشکلات خواب در کودکان دارای اوتیسم قابل مدیریت است. ایجاد «روتین خواب» منظم یکی از موثرترین روش‌ها است. این روتین باید شامل فعالیت‌هایی آرام‌بخش باشد؛ مانند حمام گرم، پوشیدن لباس خواب، خواندن کتاب یا گوش‌دادن به موسیقی ملایم. مهم است که این مراحل هر شب در ساعت مشخصی و با ترتیبی ثابت انجام شوند.

والدین می‌توانند با استفاده از داستان‌های اجتماعی به کودک کمک کنند تا مفهوم خواب و اهمیت آن را بهتر درک کند. همچنین استفاده از برنامه‌های تصویری که مراحل قبل از خواب را نشان می‌دهد، می‌تواند برای کودکانی که تفکر بصری قوی دارند، بسیار مفید باشد.

محیط خواب باید تا جای ممکن آرام، تاریک و ساکت باشد. استفاده از پرده‌های ضخیم، حذف نورهای مزاحم مانند نور آبی گوشی و تبلت، تنظیم دمای مناسب، استفاده از تخت و ملحفه‌های راحت و در صورت نیاز، به‌کارگیری چراغ خواب کم‌نور می‌تواند به بهبود کیفیت خواب کمک کند.

نقش فعالیت روزانه و رفتارهای پیش از خواب

کودکانی که در طول روز فعالیت بدنی کافی ندارند، معمولا شب‌ها انرژی زیادی دارند و دیرتر به خواب می‌روند. بنابراین، توصیه می‌شود فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی، بازی‌های حسی یا ورزش سبک در برنامه روزانه کودک گنجانده شود. همچنین بهتر است حداقل یک ساعت قبل از خواب، استفاده از ابزارهای الکترونیکی کاملا قطع شود. این وسایل با ایجاد تحریک حسی و مهار ترشح ملاتونین، فرآیند خوابیدن را دشوار می‌کنند.

همچنین وعده غذایی شبانه باید سبک و زود مصرف شود. مصرف غذاهای سنگین، چرب یا شیرین در نزدیکی زمان خواب می‌تواند روند خواب را مختل کند. برخی کودکان به دلیل حساسیت گوارشی ممکن است نسبت به برخی خوراکی‌ها واکنش نشان دهند که در کیفیت خواب آن‌ها تاثیر دارد.

دفترچه خواب

یکی از ابزارهای کاربردی برای پیگیری وضعیت خواب کودک، تهیه روزنوشت خواب است. در این دفترچه، والدین می‌توانند ساعت‌های خوابیدن و بیدار شدن کودک، دفعات بیدار شدن در شب، خلق‌وخوی صبحگاهی و هر فعالیت مهمی که قبل از خواب انجام شده را ثبت کنند. با بررسی این یادداشت‌ها، الگوهای تکرارشونده شناسایی می‌شود و می‌توان فهمید کدام راهکارها موثر بوده‌ است. دقت کنید که استفاده از دفترچه ثبت وقایع در بسیاری از مسائل کودکان دارای اتیسم می‌تواند بسیاری از مولفه‌ها را روشن کند و به خانواده برای مداخله کمک نماید و همچنین این اطلاعات هنگام مراجعه به پزشک یا روان‌شناس کودک، بسیار مفید واقع می‌شود. در مواردی که نیاز به حمایت‌های درمانی یا دریافت خدمات ویژه وجود دارد، داشتن گزارش دقیق از وضعیت خواب، روند دریافت خدمات را تسهیل می‌کند.

مراقبت از والدین ضروری است

بسیاری از والدین، به‌ویژه مادران، در نتیجه بیدار شدن‌های مکرر کودک دچار اختلال خواب و فرسودگی مزمن می‌شوند. بسیار اهمیت دارد که والدین نیز برای سلامت خود برنامه‌ریزی کنند. در زمان‌هایی که کودک در خواب است، والدین باید از فرصت برای استراحت استفاده کنند. اگر امکان دارد، وظایف شبانه را بین والدین تقسیم کرده یا از اطرافیان برای مراقبت مقطعی از کودک کمک بگیرند.

چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

اگر پس از اجرای تمام این راهکارها همچنان خواب کودک بی‌کیفیت است، یا اختلالات خواب باعث اختلال جدی در زندگی روزمره شده‌، بهتر است با روانپزشک کودک و نوجوان مشورت نمائید. همچنین اگر از مرکز تهران اتیسم خدمت می‌گیرید می‌توانید برای دریافت مشاوره تخصصی با متخصصان مرکز در ارتباط باشید.

منابعی که برای نگارش این مقاله استفاده شد:

National Autistic Society UK. "Sleep – a guide for parents of autistic children." autism.org.uk
Malow BA, et al. "Sleep in children with autism spectrum disorders." Current Neurology and Neuroscience Reports, 2012.
Carmassi C, et al. "Systematic review of sleep disturbances and circadian sleep desynchronization in autism spectrum disorder." Clinical Neuropsychiatry, 2019.
Richdale AL, Schreck KA. "Sleep problems in autism spectrum disorders: prevalence, nature, & possible biopsychosocial aetiologies." Sleep Medicine Reviews, 2009.
Kaku SM, Voos AC. "Strategies to improve sleep in children with autism spectrum disorder: A review." Journal of Pediatric Health Care, 2022.
Autism Speaks. "Sleep Toolkit for Parents." autismspeaks.org

نویسنده: رسول رحمتی

بازبینی و ویرایش: دکتر محمد کیانی

اختلال طیف اتیسم با مشکلات متنوعی در حوزه‌های اجتماعی، ارتباطی، رفتاری و حرکتی همراه است. مداخلات غیر دارویی مانند فعالیت بدنی به عنوان روشی مکمل، نقش مهمی در بهبود عملکردهای مختلف کودکان دارد. ورزش و فعالیت بدنی نه تنها رفتارهای تکراری را کاهش می‌دهد، بلکه مهارت‌های شناختی، اجتماعی و هیجانی، کیفیت خواب و سلامت عمومی کودک را ارتقا می‌بخشد بنابراین حضور آن در زندگی کودکان اوتیسم حیاتی است. با تهران اتیسم همراه باشید تا مجموعه‌ای از ورزش‌ها و فعالیت‌های بدنی ویژه کودکان اوتیسم را با هم مرور کنیم.

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه مهارت‌های حرکتی و رفتارهای تکراری

فعالیت‌های بدنی منظم باعث کاهش رفتارهای تکراری و محدود، افزایش تعادل و تقویت مهارت‌های حرکتی می‌شوند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• پیاده‌روی و دویدن در فضای باز: به کاهش اضطراب کمک می‌کند.
• دوچرخه‌سواری یا اسکیت: تقویت تعادل، عضلات و هماهنگی حرکتی
• تمرینات تعادلی و پرش با طناب یا توپ: هماهنگی چشم و دست، کنترل حرکات و کاهش رفتارهای تکراری.
• بازی‌های با توپ سبک: گرفتن و پرتاب توپ نرم، افزایش تمرکز و هماهنگی حرکتی.

مثال عملی از پژوهش‌ها: کودکانی که دو بار در هفته با توپ‌های نرم بازی می‌کردند، علاوه بر کاهش رفتارهای تکراری، مهارت‌های حرکتی ظریف خود را نیز بهبود دادند.

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه مهارت‌های شناختی و توجه

فعالیت‌های بدنی می‌توانند توجه، حافظه و عملکرد اجرایی را ارتقا دهند. تمرینات چند جزئی و بازی‌های تعاملی برای کودکان دارای اتیسم بسیار موثر هستند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• یوگا و تمرین‌های ذهن‌آگاهی: حرکات ساده، تمرکز بر تنفس و مدیتیشن کوتاه
• بازی‌های نوبتی و تعاملی: بازی‌های گروهی با توپ

این فعالیت‌ها باعث می‌شوند که کودک بهتر بتواند تمرکز کند و اضطراب کمتری داشته باشد.

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه مهارت‌های اجتماعی و هیجانی

ورزش‌های گروهی و بازی‌های تعامل محور، مهارت‌های اجتماعی و توانایی کنترل هیجانات را بهبود می‌دهند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• فوتبال یا بسکتبال با قوانین ساده: یادگیری نوبت‌گیری و همکاری.
• بازی‌های گروهی مثل “دزد و پلیس” یا دنبال بازی: تقویت تعامل اجتماعی و کنترل هیجان.
• رقص گروهی و حرکات موزون با موسیقی: افزایش هماهنگی، بیان احساسات و لذت از فعالیت.
• بازی‌های نقش‌آفرینی حرکتی: تقلید رفتار دیگران برای تمرین مهارت‌های اجتماعی.

مثال عملی از پژوهش‌ها: کودکانی که در کلاس‌های فوتبال هفتگی شرکت می‌کنند، بهتر قادر به گوش دادن به دستورات مربی و رعایت نوبت هستند.

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه بهبود کیفیت خواب

فعالیت بدنی باعث بهبود چرخه خواب و کاهش بیداری‌های شبانه در کودکان دارای اتیسم می‌شود.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• پیاده‌روی
• شنا
• حرکات کششی سبک و آرام قبل از خواب

مثال عملی از پژوهش‌ها: کودکانی که روزانه ۲۰ دقیقه حرکات کششی یا شنا انجام می‌دهند، راحت‌تر به خواب می‌روند و خواب شبانه بهتری دارند.

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه افزایش قدرت بدنی، استقامت و انعطاف‌پذیری

تمرینات منظم باعث تقویت عضلات، استقامت و انعطاف‌پذیری می‌شوند و کودک برای فعالیت‌های روزمره آماده‌تر می‌شود.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• طناب‌زنی
• پرش با توپ
• تمرینات مقاومتی سبک با وزن بدن
• دوچرخه‌سواری
• اسکیت

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه کاهش اضطراب و افسردگی

ورزش باعث آزادسازی اندورفین‌ها می‌شود و سطح اضطراب و خلق منفی را کاهش می‌دهد.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• شنا
• یوگا
• پیاده‌روی و حرکات موزون آرام

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه افزایش تمرکز و خودتنظیمی

فعالیت‌هایی که نیاز به توقف، شروع و تغییر مسیر دارند باعث افزایش توجه و کنترل تکانه در کودکان دارای اتیسم می‌شوند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• بازی‌های تعقیب و گریز
• “چراغ قرمز-چراغ سبز”
• بازی‌های گروهی با قوانین ساده

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه بهبود مهارت‌های حسی-حرکتی و هماهنگی

تمرینات حرکتی باعث تقویت هماهنگی چشم و دست، تعادل و مهارت‌های حسی-حرکتی می‌شوند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• توپ بازی
• حرکات موزون با موسیقی
• بازی با حلقه
• مسیرهای تعادلی روی خط یا تخته

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه افزایش استقلال و اعتماد به نفس

موفقیت در فعالیت‌های ورزشی حس استقلال و اعتماد به نفس کودک را تقویت می‌کند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• دوچرخه‌سواری بدون کمک
• پرتاب توپ به هدف
• اجرای حرکات یوگا یا رقص

فعالیت‌های بدنی برای کودک اتیسم ویژه پیشگیری از مشکلات جسمی ثانویه

فعالیت بدنی منظم از چاقی، کاهش تحرک و مشکلات قلبی-عروقی پیشگیری می‌کند.

فعالیت‌های پیشنهادی:

• پیاده‌روی
• دوچرخه‌سواری
• تمرینات هوازی
• بازی‌های فعال در پارک

سخن پایانی

ورزش و فعالیت‌های بدنی نه‌تنها ابزاری برای تقویت جسم، بلکه پلی برای ارتباط، رشد اجتماعی، شناختی و بهبود آرامش روانی کودکان دارای اتیسم است. هر حرکت، هر بازی و هر تجربه‌ی بدنی فرصتی برای یادگیری، تمرکز و لذت از زندگی است. مهم آن است که این فعالیت‌ها با درک ویژگی‌های فردی هر کودک، در محیطی امن و حمایتگر انجام شود. حضور والدین، مربیان و درمانگران در کنار کودک، مسیر رشد او را روشن‌تر و دل‌پذیرتر می‌کند. با گنجاندن ورزش در برنامه‌ی روزانه، می‌توان گامی مؤثر در جهت شکوفایی توانایی‌های پنهان کودکان دارای اتیسم برداشت.

در مرکز تهران اتیسم، مجموعه‌ای از خدمات ورزشی و فعالیت‌های بدنی ویژه‌ی کودکان دارای اتیسم در قالب دوره‌ها و برنامه‌های تخصصی ارائه می‌شود. این دوره‌ها با هدف تقویت مهارت‌های حرکتی، شناختی، اجتماعی و اعتمادبه‌نفس کودکان طراحی شده‌اند. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به دوره‌ی آموزش دوچرخه‌سواری زیر نظر مربی اتیسم و دارای درجه‌ی رسمی فدراسیون دوچرخه‌سواری، و همچنین کلاس‌های بازی و ورزش در محیطی ایمن و شاد اشاره کرد. برای کسب اطلاعات بیشتر و اطلاع از زمان ثبت‌نام دوره‌ها، لطفا به این صفحه مراجعه کنید.

منابع استفاده شده برای نگارش این مقاله

Lord, C., Rutter, M., & Le Couteur, A. (2018). Autism diagnostic interview-revised. Journal of Autism and Developmental Disorders, 48(5), 1426–۱۴۳۷. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3672-2
Pan, C. Y. (2010). Effects of water exercise swimming program on aquatic skills and social behaviors in children with autism spectrum disorders. Autism, 14(1), 9–۲۸. https://doi.org/10.1177/1362361309347263
Pan, C. Y., Tsai, C. L., & Chu, C. H. (2009). Physical activity, fitness, and health-related quality of life in children with autism. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(3), 371–۳۸۲. https://doi.org/10.1007/s10803-008-0665-0
Pan, C. Y. (2011). The influence of physical activity on the physical fitness and motor proficiency of children with autism. Research in Autism Spectrum Disorders, 5(3), 889–۸۹۷. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2010.11.002
Yang, J., Li, R., & Li, R. (2025). Systematic review and randomized controlled trial meta-analysis of the effects of physical activity interventions and their components on repetitive stereotyped behaviors in children with autism spectrum disorder. Frontiers in Psychology, 16, 1579345. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1579345
Tao, R., Yang, Y., Wilson, M., Chang, J. R., Liu, C., & Sit, C. H. P. (2025). Comparative effectiveness of physical activity interventions on cognitive functions in children and adolescents with neurodevelopmental disorders: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 22(1), 1–۱۴. https://doi.org/10.1186/s12966-024-01702-7
Zhao, J., Li, X., & Zhang, Y. (2023). Systematic review and meta-analysis of the effect of motor interventions on motor skills and stereotyped behavior in children with autism spectrum disorder. Research in Developmental Disabilities, 125, 104226. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2022.104226
He, J., Li, X., & Zhang, Y. (2025). Optimal dosage of group-based organized physical activity for improving social ability in autistic children: A meta-analysis. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 22(1), 1–۱۲. https://doi.org/10.1186/s12966-025-01787-8
Sowa, M., & Meulenbroek, R. (2012). Effects of physical exercise on autism spectrum disorders: A meta-analysis. Research in Autism Spectrum Disorders, 6(1), 46–۵۷. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2011.09.001
Chiang, H. M., Liaw, J. S., & Lin, Y. C. (2020). The effectiveness of outdoor physical activity interventions on children with autism spectrum disorder: A systematic review. International Journal of Developmental Disabilities, 66(3), 161–۱۷۶. https://doi.org/10.1080/20473869.2019.1623041
Lang, R., Koegel, L. K., Ashbaugh, K., Regester, A., Ence, W., & Smith, W. (2010). Physical exercise and individuals with autism spectrum disorders: A systematic review. Research in Autism Spectrum Disorders, 4(4), 565–۵۷۶. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2010.01.002
Bremer, E., Crozier, M., & Lloyd, M. (2016). A systematic review of the behavioural outcomes following exercise interventions for children and youth with autism spectrum disorder. Autism, 20(8), 899–۹۱۵. https://doi.org/10.1177/1362361315616548